Sách “Dư địa chí” có phải của Nguyễn Trãi không?

(496 words)

Nếu bạn muốn biết câu trả lời ngay, tôi nhanh nhẩu đáp rằng: Đến giờ chúng ta vẫn không biết sách Dư Địa Chí (DĐC) này có phải của Nguyễn Trãi hay không. Vậy sẽ tốt hơn nếu ta cẩn trọng khi nhắc đến sách DĐC như là một trước tác hiển nhiên của Nguyễn Trãi. Hoặc giả, ít nhất bạn hãy dùng những từ mang tính tương đối như “tương truyền” hay “người ta vẫn thường cho rằng Nguyễn Trãi từng viết sách DĐC.” Tại sao như vậy?

Khi bắt đầu tìm cách trả lời câu hỏi này, tôi vấp phải rất nhiều câu hỏi lặt vặt khác mà tôi sẽ chia sẻ chúng trước với các bạn.  

Không quen thuộc như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, sách DĐC vẫn thường được nhắc đến như là một tài liệu quan trọng của lịch sử Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu từ thế kỷ 20 nhấn mạnh vị thế của sách này vì nó được coi là bản “dư địa chí” đầu tiên của Việt Nam. Hay nói cho gọn, người ta gọi sách này là cuốn địa lý đầu tiên của nước nhà. Vậy thì dù do Nguyễn Trãi viết hay không, DĐC chắc có nhiều “sử liệu” để biết về quá khứ.

Gọi DĐC này là sách “địa lý” cơ hồ không sai. Nhưng khái niệm “địa lý” như ta biết ngày nay hoàn toàn khác biệt với cái gọi là “dư địa chí” thời trước thế kỷ 20. Nếu ai phàn nàn tôi sính chữ Hán cứ dùng mấy chữ “dư địa chí,” tôi xin phép được giải thích cụm từ vắn ngọn thế này. “Dư” (輿) là một chữ Hán chỉ cái xe, từ nghĩa “cái xe vận chuyển trên mặt đất” mà chữ phát triển (hay trong Ngôn ngữ học gọi là “dẫn thân” hoặc “phái sinh”) ra nghĩa chỉ “cái đạo của đất.” Nếu vì nói chữ “đạo” lại nhập nhằng, ta tạm hiểu người dùng chữ Hán ngày xưa nói “đạo của đất” để chỉ những đặc trưng, nguyên lý, mô thức vận động của các quá trình tự nhiên diễn ra trong một không gian được quan niệm là “đất.” Không gian “đất” đó thường được đối lập với một không gian gọi là “trời.”[1] Hai chữ còn lại, “địa” và “chí” thì quen thuộc hơn, một nghĩa là “đất” và một nghĩa là “ghi chép.”

Vậy “dư địa chí” là một loại ghi chép các kiến thức về cái gọi là không gian “đất.” Nếu suy từ nội dung thể hiện trong sách vẫn được coi là DĐC của Nguyễn Trãi thì kiến thức về không gian “đất” đó gồm từ vị trí của các đơn vị địa lý hành chính đến tên gọi các sản vật có thể tìm kiếm được ở một vùng thổ địa hoặc thậm chí cả lịch sử và phong tục của cư dân ở mỗi vùng miền nhất định.

==

[1] Sở dĩ tôi dùng cách nói như vòng vo để giải thích các khái niệm này là ngụ ý rằng ta không/chưa nên vội cho rằng ta hiểu “đất” hiểu “trời” giống hệt người ở thế kỷ 15(!)

Advertisements

2 thoughts on “Sách “Dư địa chí” có phải của Nguyễn Trãi không?

  1. Pingback: “Dư Địa Chí” [của Nguyễn Trãi?] không phải là một cuốn sách – Blog 500

  2. Pingback: Địa lý lịch sử nước Việt qua 370 chữ Hán trong “Dư Địa Chí” – Blog 500

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s