Tại sao ta gọi người Trung Quốc là người Tàu?

(495 words)

Có nhiều thứ chúng ta cứ tưởng đã biết mà hoá ra lại không sao nói ra cho rõ ràng – như thế không phải là không biết nhưng cũng chẳng hẳn là đã biết. Khi muốn biết chuyện chưa biết, bạn có thể đi hỏi ai đó chuyên gia! Nếu rất may mắn thì một ai đó chỉ cho bạn chỗ có “câu trả lời ăn liền.” Thông thường hơn, lời khuyên sẽ là “đọc sách này đi, học thứ kia đi.” Sách vở mông lung! Hay tra Internet? Thông tin bạt ngàn! Lần này, nhờ bạn Phương bếu đã hỏi, tôi ngồi nghĩ lại xem nên nói gì được về chuyện “người Tàu.”

Chuyện này đã được nghiên cứu từ góc độ ngôn ngữ học, tức là tìm cách truy nghĩa gốc của chữ “tàu” và tìm hiểu xem chữ này được gán cho cách chỉ người Trung Quốc từ bao giờ.[1] Có hai cách giải thích nổi bật. Tôi nói về cách thứ hai trước vì nó khó tin và nhiều người đã có lý khi phản đối cách này. Trong cách thứ hai, người đưa ra quan điểm suy diễn rằng vì chữ “tàu” là âm đọc cổ của chữ “tào” (với nghĩa chỉ cơ quan làm việc của quan lại) nên từ thời Bắc thuộc, người địa phương (ở đất Việt) gọi quan cai trị từ phương Bắc là “tàu,” sau đó, hễ người “Trung Quốc” thì đều được/bị gọi là “tàu.”[2] Làm sao có thể dùng đúng một chữ (hay một từ) để suy luận về hoàn cảnh lịch sử cách ta cả hơn nghìn năm?

Về cách thứ nhất, nó xuất hiện trong khoảng năm 1870-1890.[3] Theo cách lý giải này, “tàu” chỉ một phương tiện đi lại, gọi là người “Tàu” là gắn với hoàn cảnh một số di dân từ các địa phương mà nay là “Trung Quốc” đã đến Việt Nam chủ yếu bằng tàu thuyền. Một điểm yếu của cách lý giải này là tại sao chỉ những người từ các khu vực thuộc nước “Trung Quốc” sau này khi đến “Việt Nam” thì được/bị gọi là người “Tàu.” Nhưng cách lý giải này có một điểm mạnh; nó xuất phát từ quan sát về một thực tế rằng rất nhiều hàng hoá và dòng người đến từ phương Bắc đã dùng phương tiện là “tàu.” Có thể là sau khi cách lý giải này được đưa ra, khái niệm “tàu” để chỉ riêng người “Trung Quốc” được củng cố và tiếp tục được sử dụng đến ngày nay.

Mặc dù các bạn chắc đã thất vọng vì tôi không có câu trả lời, một tin vui là câu hỏi này đang chờ những tìm tòi mới, chẳng hạn: 1) Tại sao người ta thấy cần phải giải thích chữ “tàu” ở cuối thế kỷ 19? 2) Nếu không nói Tàu, không nói Trung Quốc thì người trước thế kỷ 19 dùng từ gì?

==

[1]Rất mong bạn nào biết có những cách giải thích khác nữa, xin mách giùm tôi. Chân thành cảm ơn bạn!

[2]An Chi, “Cớ sao gọi người Trung Quốc là “Tàu”!” đăng trên Người Lao Động (online) ngày 22/11/2014 (truy cập ngày 26/08/2018).

[3]Xem chú thích thứ 10 trong Nguyễn Cung Thông và Phan Anh Dũng, “Tản mạn về nghĩa của “mực tàu” 墨艚 qua Từ điển Việt Bồ La (phần 1)” đăng trên Chim Việt Cành Nam (truy cập ngày 26/08/2018). Để tiện cho bạn đọc, tôi chép lại chú thích thứ 10 ở đây:

10) Quan điểm tàu (thuyền) chỉ người/nước Trung Hoa có lẽ khởi đầu từ Gia Định Báo (số 5, năm thứ 6, phát hành ngày 16/2/1870): “…An-nam ta kêu là Tàu, người bên Tàu, là vì khách thường đi tàu qua đây, lại dùng tàu chở đồ hàng hóa qua đây buôn bán; nên kêu là Tàu, hàng Tàu, đồ Tàu v.v… Từ Ba-Tàu có cách giải thích như sau: Ba có nghĩa là ba vùng đất mà chúa Nguyễn cho phép người Hoa làm ăn và sinh sống: vùng Cù Lao Phố (Đồng Nai), Sài Gòn-Chợ Lớn, Hà Tiên, từ Tàu bắt nguồn từ phương tiện đi lại của người Hoa khi sang An Nam, nhưng dần từ Ba Tàu lại mang nghĩa miệt thị, gây ảnh hưởng xấu…”.

Ý này lặp lại bởi các học giả sau này trong các từ điển về tiếng Việt như Huỳnh Tịnh Của: ‘… Người An Nam thấy tàu khách qua lại nhiều, lấy đó là nước Tàu …’ (trang 348, ĐNQATV/1895), Génibrel (1899), J. Bonet (1899) … Cũng theo Lê Ngọc Trụ (“Tầm Nguyên Tự Điển Việt Nam” 1993): ‘… Tàu: chỉ người Trung Hoa, xuất xứ do ta gọi giặc tàu ô  Tàu < tào 艚 …’

Ngoài ra, gần đây, ta đã có thêm thông tin từ các tài liệu chữ Nôm chứng thực sự tương đối phổ biến của cách dùng chữ “Tàu” để chỉ người “Trung Quốc” trong thế kỷ 19. Xem chữ “tàu” trong Nguyễn Quang Hồng, Tự Điển Dẫn Giải Chữ Nôm(Hà Nội: Khoa học Xã hội & Hội Bảo Tồn chữ Nôm). Bản điện tử đã được mở miễn phí trên trang của Hội bảo tồn chữ Nôm (truy cập ngày 26/08/2018).

 

Advertisements

2 thoughts on “Tại sao ta gọi người Trung Quốc là người Tàu?

  1. Nguyễn Trọng Nam

    Tương tự, xin hỏi Hiếu:
    1. Trung Hoa, Hoa Hạ có từ bao giờ, có phải là từ ghép, ghép của từ nào?
    2. Những từ: kiện toàn, chủ nghĩa, công nghiệp,…có phải là từ “Hán-Việt” hay bắt nguồn từ đâu? Những từ này xuất phát từ Nhật Bản, từ thời kỳ Minh Trị Duy Tân?

    Like

    1. Hai câu hỏi này cũng rất nhiều người từng thảo luận, và mình cũng ở tình trạng nửa biết nửa chưa biết. Cảm ơn bạn đã lưu lại câu hỏi ở đây. Mình sẽ để tâm suy nghĩ và hi vọng sẽ có phản hồi trong một ghi chú nào đó nhé.

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s