Lịch sử uẩn ức của sông Hồng

(496 words)

Chắc mọi người vẫn thường nghe những câu như cùng với sông Cửu Long, sông Hồng là một trong hai hệ thống sông lớn nhất của đất nước này, hay, sông Hồng và vùng đồng bằng do con sông này kiến tạo được coi là cái nôi văn hoá của người Việt. Nhiều năm nay tôi thường nghĩ, sông Hồng quan trọng thế mà sao người Việt lại không có một vị thần chủ quản sông Hồng. Từ trong những truyền thuyết xa xưa, ta có bằng chứng là người Việt ở thế kỷ 15 đã tin rằng vụ đánh nhau giữa Sơn Tinh – Thuỷ Tinh có liên quan đến sông Hồng. Tôi sẽ nói chuyện đó sau, nhưng đáng tiếc là Thuỷ Tinh bị thua, ông thần dính đến sông nước đã bị thua. Vậy người Việt coi sông Hồng quan trọng như thế nào?

Đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn tin rằng chính người Pháp là những người đầu tiên gọi con sông này là “sông Hồng” và việc đó hẳn bắt đầu vào quãng giữa hoặc cuối thế kỷ 19.[1] Ta biết rằng, đến đầu thế kỷ 20, đã có những nhà tri thức như Lương Trúc Đàm – một người tiếp tục dùng chữ Hán để viết lách – bắt đầu giải thích tên gọi này xuất phát từ hiện tượng nước của sông có màu đỏ.[2] Vì viết bằng chữ Hán, Lương Trúc Đàm gọi là “Hồng Hà” thay vì “sông Hồng,” và chữ “hồng” trong tiếng Hán thì có nghĩa là màu đỏ. Một nhà tri thức khác cùng thời tên là Ngô Giáp Đậu, cũng dùng chữ Hán để trước tác, còn cho biết sông này “thời cổ là sông Phú Lương, gần đây là Nhĩ Hà, và nay là Hồng Hà vì nước sông phù sa đỏ đục.[3]

Ngô Giáp Đậu không phải là người đầu tiên biết về sự thay đổi tên họ của sông Hồng. Những nhà biên tập bộ sử Đại Việt Sử Ký Toàn Thư hẳn biết về điều đó nên khi mang sách đi in vào năm 1697, không ai cố gắng sửa tất cả những chỗ nhắc đến con nước mà sau này sẽ trở thành sông Hồng thành sông “Nhĩ Hà” – một tên gọi đã phổ biến hồi cuối thế kỷ 17.

Khi sông Nhĩ Hà chuyển mình thành sông Hồng trên khắp các bản đồ và sách địa lý chịu ảnh hưởng của tư tưởng và tri thức Pháp thuộc hồi cuối thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20, đó không phải là một đổi tên vô lý do. Từ sau 1883, đó là một sông Hồng chảy trên lãnh địa thuộc đất bảo hộ của Pháp.

Vậy, có biến động lịch sử gì trong những lần chuyển biến từ sông Phú Lương sang sông Nhĩ Hà, và thực tế, sớm hơn nữa, còn có sự thay đổi từ sông Lô sang sông Phú Lương?

==

[1]Có những nhà nghiên cứu từng nói ý này nhưng họ cũng không đưa rõ bằng chứng văn bản tiếng Pháp nào có thể gọi là lần đầu tiên ghi lại tên “sông Hồng.”

[2]Lương Trúc Đàm, Nam quốc địa dư 南國地輿志, R.640, 24a.

[3]Ngô Giáp Đậu, Hiện kim Bắc kỳ chi địa dư sử 現今北圻之地輿史, A.398, 30b.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s