Chữ Hán+Nôm và tên gọi Bánh tr/chưng Bánh dày

(499 words)

Ngày nay chuyện Lang Liêu mà chúng ta biết chủ yếu vì nó được chép trong một tập sách chữ Hán tên là Lĩnh Nam chích quái (LĩnhNamCQ).[1] Khi biên soạn Kho tàng cổ tích Việt Nam, một bộ sách mà nhiều truyện tranh cho thiếu nhi hay dựa vào, người soạn sách này nói rõ ông đã dựa vào LĩnhNamCQ để kể lại chuyện bánh tr/chưng bánh dày.[2]

Nếu nay ta dựa vào bản chữ Hán để viết lại cổ tích Lang Liêu sang tiếng Việt, thì liệu người viết sách LĩnhNamCQ có từng dựa vào một bản kể bằng thứ tiếng mà sau này sẽ thành tiếng Việt để viết lại bằng chữ Hán không?

Ở đây, tôi chỉ muốn nói về tên gọi của bánh chưng bánh dày. Nhưng trước hết, có mấy việc liên quan mà vì đủ lý do tôi sẽ chú thích bên dưới thay vì đi vào chi tiết: Một là chuyện LĩnhNamCQ là sách chữ Hán như thế nào. Hai là về thời điểm ra đời của những chuyện được chép trong sách này cũng như thời điểm ra đời của bản thân sách này.[3] Theo tôi, nói mấy chuyện to tát trên đòi hỏi phải đọc và nghĩ nhiều thứ.

Mặc dù các bản sách LĩnhNamCQ chắc chắn có khác biệt về chữ Hán khi so sánh dị bản, điều rõ ràng là tên gọi “bánh chưng” “bánh dày” được giải thích từ cách làm hai loại bánh đó.[4]

Gọi là bánh “chưng” vì cách làm bánh chín dùng khói (dù là khói củi hay hơi nước). Thông tin từ LĩnhNamCQ có thể giúp ta suy đoán như vậy, dù không rõ ngày xa xưa bánh chưng chính xác được nấu như thế nào và dù ngày nay hình như không ai nói là “chưng bánh chưng” cả. Dù thế nào, chữ “chưng” vừa có nghĩa trong tiếng Việt vừa có nghĩa trong tiếng Hán.

Nhưng chuyện tên của “bánh dày” thì khác. Trong hai bản chữ Hán tôi tham khảo, một bản ghi là bánh “xử bác” (杵搏) và bản kia ghi là bánh “bạ trì” (簿持).[5] Những cái tên khác nhau này thể hiện rằng những người sao chép sách LĩnhNamCQ đã đắn đo không biết nên viết âm “dày” vào một văn bản Hán như thế nào.

Gọi là “xử bác” chắc là kiểu dịch theo nghĩa. Không chắc vốn gọi là bánh “dày” có phải vì liên quan đến cách dùng chày giã, dày vò gạo mà ra thành bánh không, nhưng “xử bác” thì chắc có nghĩa “đánh, nện bằng chày.”

Còn gọi là “bạ trì” thì hình như là một chữ Nôm thời sớm. Nguyên lý ngành Ngôn ngữ tôi không tường, nhưng sau này khi dùng chữ Nôm để ghi bánh dày thì người ta đã dùng chữ “trì” đó.[6] Nói cách khác, đọc là “trì” cho chữ Hán nhưng phải đọc là “dày” cho chữ Nôm.

==

[1]“Chích quái” là những chuyện quái lạ được thu lượm lại. Tuy nhiên, quan niệm “chuyện quái lạ” thời xưa rất khác cách chúng ta hiểu ngày nay. Lĩnh Nam là một thuật ngữ có tính địa lý mà người Trung Hoa đến nay vẫn dùng. Người Trung Hoa thường giải thích Lĩnh Nam là vùng miền Nam của núi Ngũ Lĩnh. Trong phạm vi lịch sử Việt Nam, Lĩnh Nam là gì, nó có ý nghĩa như thế nào cần được viết riêng ở một ghi chú khác.

[2]Tôi không có bản giấy sách này để ghi rõ chú thích số trang. Nhưng mở bộ Kho Tàng Cổ Tích Việt Nam do Nguyễn Đổng Chi soạn đến truyện “Gốc tích Bánh chưng và Bánh dày,” ta có thể tìm thấy một chú thích người soạn sách ghi chi tiết nói trên.

[3]Cả hai chuyện này đều đã có những luận án Tiến sĩ, những công trình khoa học và những bài viết “quốc tế” về chúng. Ta biết rằng có ít nhất hai người sống ở cuối thế kỷ 15 đã biên tập lại sách LĩnhNamCQ. Nếu ta tin những lời của hai vị này nói thì a) chuyện ghi lại trong LĩnhNamCQ có gốc gác truyền miệng; b) chính họ không biết sách này viết ra khi nào và do ai. Đồng thời, có tranh luận trong giới nghiên cứu rằng mấy chuyện trong LĩnhNamCQ liệu có phải là do một vài người biết chữ Hán ở khoảng thế kỷ 13-15 đã copy từ sách Trung Quốc hoặc chí ít là tự phịa ra rồi nói rằng chúng là những chuyện từ thời vua Hùng.

[4]Tôi tham khảo ví dụ văn bản Lĩnh Nam Chích Quái A.2107 và A.1200.

[5]Lĩnh Nam Chích Quái A.2107, 17b và A.1200/1, 29b.

[6]Xin xem mục chữ “dày” trong Nguyễn Quang Hồng, Tự Điển Dẫn Giải Chữ Nôm (Hà Nội: Khoa học Xã hội & Hội Bảo Tồn chữ Nôm). Bản điện tử đã được mở miễn phí trên trang của Hội bảo tồn chữ Nôm (truy cập ngày 12/09/2018).

One thought on “Chữ Hán+Nôm và tên gọi Bánh tr/chưng Bánh dày

  1. Pingback: Tại sao không dùng gạo tẻ làm bánh chưng, bánh dày? – Blog 500

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s